KIẾN THỨC HAY
BOM là gì? Chi tiết về định mức nguyên vật liệu sản xuất
Th9
BOM là nền tảng dữ liệu quan trọng giúp doanh nghiệp kiểm soát vật tư, định mức và chi phí sản xuất. Một BOM chính xác không chỉ hỗ trợ lập kế hoạch MRP mà còn giúp đồng bộ quy trình giữa ERP, MES và các bộ phận liên quan. Bài viết này ATPro Corp sẽ chia sẻ BOM là gì? Chi tiết về định mức nguyên vật liệu sản xuất.
Khái niệm BOM là gì?
BOM (Bill of Materials) hay định mức nguyên vật liệu là danh mục mô tả chi tiết các nguyên vật liệu, linh kiện, chi tiết và bán thành phẩm cần thiết để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh. Tùy vào đặc thù sản phẩm và phương pháp sản xuất, BOM có thể được xây dựng theo nhiều cấp, thể hiện rõ cấu trúc sản phẩm, số lượng từng thành phần, đơn vị tính và mối quan hệ giữa các cấp vật tư.
Trong doanh nghiệp sản xuất, BOM không đơn thuần là một bảng liệt kê vật tư mà còn là nền tảng dữ liệu quan trọng cho việc hoạch định và điều hành sản xuất. Dựa trên BOM, doanh nghiệp có thể xác định chính xác lượng nguyên vật liệu cần sử dụng cho từng sản phẩm hoặc từng đơn hàng, từ đó chủ động xây dựng kế hoạch cung ứng và sản xuất.
Dữ liệu BOM còn được sử dụng để tính toán nhu cầu nguyên vật liệu thông qua hệ thống MRP, xác định thời điểm và số lượng cần đặt hàng, đồng thời kiểm soát mức tồn kho trong từng giai đoạn. Khi định mức được thiết lập chính xác, doanh nghiệp có thể hạn chế tình trạng thiếu vật tư làm gián đoạn sản xuất hoặc mua dư dẫn đến tồn kho cao.
Bên cạnh quản lý vật tư, BOM còn có vai trò trực tiếp trong tính giá thành sản phẩm. Việc xác định rõ số lượng và chủng loại nguyên vật liệu giúp doanh nghiệp ước tính chi phí đầu vào, theo dõi mức tiêu hao thực tế và phát hiện những khoản chênh lệch bất thường trong quá trình sản xuất. Đây cũng là cơ sở để doanh nghiệp đánh giá hiệu quả sản xuất và tối ưu chi phí.
5 Vai trò quan trọng của BOM trong quản lý và tối ưu sản xuất
Kiểm soát chi phí và tính giá thành sản phẩm
BOM cung cấp thông tin về chủng loại và số lượng nguyên vật liệu cần thiết để sản xuất một sản phẩm. Đây là dữ liệu đầu vào quan trọng để doanh nghiệp xác định chi phí nguyên vật liệu trực tiếp và tính toán giá thành.
Khi kết hợp BOM với giá vật tư, nhân công và các chi phí liên quan, doanh nghiệp có thể ước tính giá thành sản phẩm sát với thực tế hơn. Qua đó, bộ phận quản lý dễ dàng đánh giá lợi nhuận, kiểm soát chi phí và đưa ra phương án điều chỉnh giá bán phù hợp.
Hỗ trợ lập kế hoạch nhu cầu nguyên vật liệu
BOM là dữ liệu đầu vào quan trọng cho MRP (Material Requirements Planning). Dựa trên số lượng sản phẩm cần sản xuất, hệ thống phân rã cấu trúc BOM để xác định doanh nghiệp cần bao nhiêu nguyên vật liệu, linh kiện và bán thành phẩm.
Từ kết quả này, doanh nghiệp chủ động lập kế hoạch mua hàng, sản xuất, cấp phát và bổ sung vật tư. Hạn chế tình trạng thiếu nguyên liệu làm gián đoạn dây chuyền hoặc đặt mua vượt quá nhu cầu thực tế.
Tối ưu quản lý kho và hạn chế lãng phí vật tư
Khi BOM phản ánh đúng định mức tiêu hao, doanh nghiệp có thể đối chiếu giữa lượng vật tư theo kế hoạch và lượng sử dụng thực tế. Những chênh lệch bất thường được phát hiện sớm để tìm nguyên nhân như hao hụt, sử dụng sai vật tư hoặc định mức chưa phù hợp.
Việc kết hợp BOM với dữ liệu tồn kho giúp doanh nghiệp xác định lượng vật tư cần dự trữ, giảm hàng tồn kho không cần thiết và hạn chế vốn bị tồn đọng trong kho.
Rút ngắn thời gian báo giá và hỗ trợ ra quyết định
Đối với các sản phẩm có nhiều cấu hình hoặc thường xuyên thay đổi theo yêu cầu khách hàng. BOM giúp doanh nghiệp nhanh chóng xác định danh sách vật tư và chi phí đầu vào tương ứng.
Dựa trên dữ liệu BOM và giá nguyên vật liệu hiện tại bộ phận kinh doanh sẽ ước tính giá thành, xây dựng báo giá và đánh giá khả năng sinh lời. Rất hữu ích với doanh nghiệp sản xuất theo đơn hàng hoặc sản xuất theo yêu cầu.
Tạo nền tảng dữ liệu cho ERP và MES
BOM là một trong những dữ liệu cốt lõi khi doanh nghiệp triển khai ERP, MES và các hệ thống quản lý sản xuất. Thông tin từ BOM được liên kết với kế hoạch sản xuất, kho, mua hàng, quản lý chất lượng và tính giá thành.
Khi ERP và MES sử dụng cùng một nguồn dữ liệu BOM được chuẩn hóa, các bộ phận phối hợp trên cùng một cấu trúc sản phẩm, giảm nhập liệu thủ công và hạn chế sai lệch thông tin. Là tiền đề để doanh nghiệp từng bước số hóa và tự động hóa hoạt động sản xuất.
Các loại BOM phổ biến trong quản lý và sản xuất sản phẩm
Tùy vào mục đích sử dụng, giai đoạn phát triển sản phẩm và mức độ chi tiết của cấu trúc vật tư, doanh nghiệp xây dựng nhiều dạng BOM khác nhau.
BOM kỹ thuật (Engineering BOM – eBOM)
eBOM (Engineering Bill of Materials) được hình thành trong giai đoạn thiết kế và phát triển sản phẩm. Danh mục này phản ánh cấu trúc sản phẩm theo góc nhìn của bộ phận kỹ thuật, dựa trên bản vẽ, thiết kế 3D, thông số kỹ thuật và các yêu cầu công nghệ.
eBOM giúp kỹ sư xác định sản phẩm gồm những bộ phận nào, mối quan hệ giữa các chi tiết ra sao và từng thành phần được sử dụng ở vị trí nào. Đây cũng là cơ sở để kiểm soát phiên bản thiết kế và thực hiện các thay đổi kỹ thuật trong suốt vòng đời sản phẩm.
BOM sản xuất (Manufacturing BOM – mBOM)
mBOM (Manufacturing Bill of Materials) mô tả sản phẩm dưới góc nhìn của quá trình sản xuất. Ngoài các thành phần cấu thành sản phẩm, mBOM có thể phản ánh cách vật tư, linh kiện và cụm lắp ráp được chuẩn bị, sử dụng trong từng công đoạn.
Dữ liệu mBOM hỗ trợ các bộ phận sản xuất, kho, mua hàng và kế hoạch phối hợp với nhau. Khi số lượng và định mức vật tư được xác định chính xác, doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị nguyên liệu, lập kế hoạch cung ứng và hạn chế tình trạng thiếu vật tư trong quá trình sản xuất.
BOM sản phẩm (Production BOM)
Production BOM tập trung vào danh sách các thành phần cần thiết để tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh. Thông tin thường bao gồm mã vật tư, tên thành phần, số lượng, đơn vị tính, mô tả và các thông tin liên quan.
Loại BOM này thường được sử dụng làm dữ liệu đầu vào cho việc lập lệnh sản xuất, tính nhu cầu nguyên vật liệu và theo dõi quá trình tiêu hao. Khi kết hợp với hệ thống ERP hoặc MRP, Production BOM giúp doanh nghiệp chuyển nhu cầu sản xuất thành kế hoạch vật tư cụ thể.
BOM một cấp (Single-Level BOM)
Single-Level BOM chỉ thể hiện các thành phần nằm trực tiếp trong một sản phẩm hoặc một cụm lắp ráp. Các cấp BOM bên dưới không được phân rã sâu hơn trong cùng cấu trúc.
Ưu điểm của BOM một cấp là dễ xây dựng, dễ theo dõi và phù hợp với những sản phẩm có cấu trúc đơn giản. Tuy nhiên, với các sản phẩm gồm nhiều cụm chi tiết và nhiều tầng lắp ráp, Single-Level BOM sẽ khó thể hiện đầy đủ mối quan hệ giữa các thành phần.
BOM đa cấp (Multi-Level BOM)
Multi-Level BOM được xây dựng theo cấu trúc phân cấp, cho phép thể hiện sản phẩm từ thành phẩm xuống các cụm lắp ráp, bán thành phẩm, linh kiện và nguyên vật liệu ở nhiều tầng khác nhau.
Multi-Level BOM đặc biệt phù hợp với sản phẩm có cấu tạo phức tạp, nhiều cụm lắp ráp hoặc quy trình sản xuất qua nhiều công đoạn. Khi được tích hợp với ERP/MES, cấu trúc này còn hỗ trợ truy xuất vật tư, quản lý thay đổi và lập kế hoạch sản xuất chính xác hơn.
Làm thế nào để xây dựng và quản lý BOM sản xuất chính xác, hiệu quả?
Chuẩn hóa thông tin của từng thành phần
Trước tiên, doanh nghiệp cần xác định đầy đủ các thành phần cấu tạo nên sản phẩm. Mỗi vật tư, linh kiện hoặc bán thành phẩm nên có mã vật tư, tên gọi, quy cách, số lượng, đơn vị tính và vị trí sử dụng rõ ràng.
Việc chuẩn hóa thông tin ngay từ đầu giúp hạn chế tình trạng trùng mã, nhầm vật tư hoặc sử dụng sai đơn vị trong quá trình sản xuất. Đồng thời, dữ liệu càng chi tiết thì việc kiểm tra, truy xuất và tính toán nhu cầu nguyên vật liệu càng chính xác.
Xây dựng cấu trúc BOM theo cấp độ rõ ràng
Với những sản phẩm có nhiều cụm lắp ráp, doanh nghiệp nên tổ chức BOM theo cấu trúc phân cấp thay vì chỉ lập một danh sách vật tư đơn giản. Xây dựng theo mô hình:
Thành phẩm → Cụm lắp ráp → Bán thành phẩm → Linh kiện → Nguyên vật liệu
Cách phân cấp này giúp các bộ phận dễ dàng xác định mối quan hệ giữa các thành phần. Hỗ trợ hệ thống MRP, ERP hoặc MES tính toán nhu cầu vật tư theo từng cấp một cách chính xác.
Kiểm soát thay đổi và quản lý phiên bản BOM
Trong quá trình phát triển và sản xuất, sản phẩm thay đổi về thiết kế, vật liệu, linh kiện hoặc định mức tiêu hao. Vì vậy, BOM cần được quản lý theo phiên bản và thời điểm hiệu lực.
Mỗi thay đổi nên được ghi nhận rõ người thực hiện, nội dung thay đổi, lý do và thời gian áp dụng. Điều này giúp doanh nghiệp tránh tình trạng bộ phận kỹ thuật sử dụng một phiên bản trong khi sản xuất hoặc mua hàng lại sử dụng dữ liệu cũ.
Đồng bộ dữ liệu giữa các phòng ban
BOM liên quan trực tiếp đến nhiều bộ phận như kỹ thuật, sản xuất, kế hoạch, mua hàng, kho, chất lượng và kế toán. Do đó, việc quản lý BOM cần có sự phối hợp và thống nhất giữa các phòng ban.
Khi một vật tư hoặc định mức được thay đổi, thông tin cần được cập nhật đồng bộ để các bộ phận liên quan cùng sử dụng một nguồn dữ liệu. Điều này giảm sai lệch thông tin, hạn chế phát sinh trong quá trình mua hàng và sản xuất.
Ứng dụng ERP/MES để quản lý và tự động hóa BOM
Khi số lượng sản phẩm, vật tư và phiên bản BOM tăng lên, việc quản lý bằng Excel hoặc nhập liệu thủ công sẽ khó đảm bảo độ chính xác. Doanh nghiệp sử dụng ERP, MES hoặc phần mềm quản lý BOM chuyên dụng để tập trung và đồng bộ dữ liệu.
Hệ thống liên kết BOM với MRP, kho, mua hàng, lệnh sản xuất, giá thành và kế hoạch sản xuất. Tự động tính toán nhu cầu vật tư và giảm đáng kể các thao tác thủ công.
Đặc biệt, khi BOM được kết nối với ERP và MES hình thành một chuỗi dữ liệu xuyên suốt từ thiết kế → lập kế hoạch → cung ứng → sản xuất → kiểm tra → tính giá thành. Tạo nên một nền tảng quan trọng cho quá trình số hóa và xây dựng nhà máy thông minh.
Xem thêm: Cycle time là gì? 8 Bí quyết tối ưu chu kỳ sản xuất hiệu quả
Lời kết
BOM là nền tảng quan trọng giúp doanh nghiệp quản lý chính xác cấu trúc sản phẩm, định mức vật tư, chi phí và nhu cầu nguyên vật liệu trong sản xuất. Một BOM được xây dựng đầy đủ, chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên sẽ giúp hạn chế thiếu hụt vật tư, giảm tồn kho, kiểm soát giá thành và nâng cao hiệu quả lập kế hoạch sản xuất. Khi kết hợp BOM với các hệ thống ERP, MRP và MES, doanh nghiệp. Đồng bộ dữ liệu giữa các phòng ban, tự động hóa nhiều công đoạn quản lý và từng bước xây dựng quy trình sản xuất minh bạch, hiệu quả hơn.
Tham khảo ngay các sản phẩm đang được bán chạy nhất tại ATPro
ATPro - Cung cấp phần mềm SCADA, MES, quản lý điện năng, hệ thống gọi số, hệ thống xếp hàng, đồng hồ LED treo tường, đồng hồ đo lưu lượng, máy tính công nghiệp, màn hình HMI, IoT Gateway, đèn tín hiệu, đèn giao thông, đèn máy CNC, bộ đếm sản phẩm, bảng LED năng suất, cảm biến công nghiệp,...uy tín chất lượng giá tốt. Được khách hàng tin dùng tại Việt Nam.
Bài viết liên quan
TQC là gì? Tổng quan về kiểm soát chất lượng toàn diện và cách triển khai hiệu quả
Trong sản xuất & kinh doanh hiện đại, chất lượng sản phẩm không còn là [...]
Th9
Kaizen là gì? Các bước triển khai phương pháp Kaizen chuẩn
Trong quá trình quản lý và vận hành doanh nghiệp, việc cải tiến liên tục [...]
Th9
SPC là gì? Ứng dụng thực tế trong doanh nghiệp sản xuất hiện đại
Trong sản xuất công nghiệp, việc duy trì chất lượng ổn định giữa các lô [...]
Th9
3D5S là gì? Ứng dụng tiêu chuẩn 3D5S giúp tối ưu hoá sản xuất
Trong môi trường sản xuất hiện đại, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến sản [...]
Th9
Cycle time là gì? 8 Bí quyết tối ưu chu kỳ sản xuất hiệu quả
Trong môi trường sản xuất ngày càng đòi hỏi tốc độ, tính chính xác và [...]
Th9
Lead time là gì? Bí quyết tối ưu lead time trong sản xuất 4.0
Lead time là một trong những chỉ số quan trọng phản ánh khả năng đáp [...]
Th9